Wstęp to najkrótsza część rozprawki, a zajmuje najwięcej czasu. Większość uczniów nie ma kłopotu z tym, co chce powiedzieć, tylko z tym, jak zacząć. Kończy się to zdaniem w rodzaju „od zarania dziejów ludzie zastanawiali się…”, które niczego nie wnosi.
Tutaj masz schemat, który działa przy każdym temacie, osiem sposobów na pierwsze zdanie z przykładami i gotowe wzory tezy. Przykłady są celowo na różne tematy. Nie chodzi o to, żeby je przepisać, tylko żeby zobaczyć, jak są zbudowane.
Co ma zrobić wstęp
Dobry wstęp robi trzy rzeczy i nic więcej:
- wprowadza czytelnika w problem z tematu,
- zawęża go do tego, o czym naprawdę będziesz pisać,
- kończy się stanowiskiem: tezą albo hipotezą.
Wstęp nie argumentuje i nie streszcza lektur. Na to jest miejsce w rozwinięciu. Zwykle wystarczą trzy, cztery zdania.
Schemat wstępu w trzech krokach
- Otwarcie. Jedno zdanie, które przyciąga uwagę i pasuje tylko do Twojego tematu: pytanie, scena, kontekst, sytuacja z życia.
- Most. Jedno, dwa zdania, które łączą otwarcie z problemem z tematu. Tu możesz doprecyzować pojęcie albo pokazać, że sprawa nie jest oczywista.
- Stanowisko. Teza albo hipoteza, która odpowiada wprost na pytanie z tematu.
Jeśli chcesz, możesz dodać na końcu krótką zapowiedź, do jakich tekstów się odwołasz. To nie jest obowiązkowe, ale pomaga Tobie trzymać się planu.
8 sposobów na pierwsze zdanie
Każdy przykład to cały wstęp, od otwarcia do tezy. Zwróć uwagę, że żadne pierwsze zdanie nie pasowałoby do innego tematu.
1. Pytanie z tematu, zadane po swojemu
Temat: Czy warto dotrzymywać obietnic, nawet gdy to trudne?
Co jest warte słowo, którego dotrzymuje się tylko wtedy, gdy jest wygodnie? Obietnica ma znaczenie właśnie wtedy, gdy jej spełnienie coś kosztuje. Uważam, że warto jej dotrzymać, bo zaufanie traci się w jednej chwili, a odbudowuje latami.
2. Kontekst mitologiczny
Temat: Czy ambicja może zgubić człowieka?
Ikar dostał od ojca skrzydła i jedną radę: nie lecieć zbyt wysoko. Nie posłuchał, bo sama możliwość lotu okazała się silniejsza od ostrożności. Mit pokazuje, że ambicja bez umiaru jest niebezpieczna. Moim zdaniem ambicja gubi człowieka wtedy, gdy przestaje on słuchać kogokolwiek poza sobą.
3. Scena z lektury
Temat: Czy można sprzeciwić się prawu w imię sumienia?
Antygona grzebie brata, choć król zakazał tego pod karą śmierci. Wie, co ryzykuje, a mimo to wybiera nakaz, który uważa za ważniejszy od rozkazu władcy. Jestem przekonany, że sprzeciw wobec prawa jest uprawniony, gdy prawo każe postąpić wbrew podstawowym zasadom moralnym.
4. Sytuacja z życia
Temat: Czy samotność może być wartością?
Wystarczy wyłączyć telefon na jedno popołudnie, żeby zauważyć, jak rzadko jesteśmy naprawdę sami. Dla jednych to ulga, dla innych niepokój. Przypuszczam, że samotność może być wartością, ale tylko wtedy, gdy człowiek sam ją wybiera.
5. Rozróżnienie pojęć
Temat: Czy odwaga oznacza brak strachu?
Kto nie odczuwa strachu, nie musi być odważny, bo nie ma czego pokonywać. Odwagę łatwo pomylić z brawurą, a to dwie różne rzeczy: brawura nie widzi ryzyka, odwaga je widzi i mimo to działa. Dlatego uważam, że odwaga nie polega na braku strachu, tylko na tym, co robimy, kiedy się boimy.
6. Paradoks
Temat: Czy technologia zbliża ludzi?
Nigdy nie mieliśmy tylu znajomych i nigdy tak wielu ludzi nie mówiło, że czuje się samotnie. Technologia skraca odległości, ale nie zastąpi rozmowy, w której ktoś naprawdę słucha. Moim zdaniem technologia zbliża ludzi tylko wtedy, gdy jest dodatkiem do spotkania, a nie jego zamiennikiem.
7. Przysłowie, z którym się polemizuje
Temat: Czy człowiek uczy się na błędach?
Przysłowie mówi, że mądry Polak po szkodzie. Brzmi to jak pocieszenie, ale codzienność pokazuje, że wielu ludzi popełnia te same błędy po kilka razy. Uważam, że na błędach uczy się tylko ten, kto ma odwagę przyznać, że je popełnił.
8. Kontekst historyczny
Temat: Czy jedna osoba może zmienić bieg historii?
W 1955 roku w Montgomery Rosa Parks nie ustąpiła miejsca w autobusie białemu pasażerowi. Jeden zwykły gest stał się początkiem bojkotu, o którym usłyszał cały kraj. Jestem przekonany, że jedna osoba może zmienić bieg historii, jeśli jej czyn wyrazi to, co czuje wielu innych.
Pamiętaj, że w pracy maturalnej konteksty i sceny z lektur muszą być przytoczone dokładnie. Jeśli nie jesteś pewien szczegółu, opisz go ogólniej, zamiast zgadywać.
Wzory tezy i hipotezy
Teza to stanowisko, którego bronisz od początku. Hipoteza to przypuszczenie, które sprawdzasz w rozwinięciu i rozstrzygasz w zakończeniu. Oto kilka konstrukcji, które ułatwiają ich sformułowanie:
- Teza: „Uważam, że…, ponieważ…”
- Teza: „Jestem przekonany, że…”
- Teza: „Moim zdaniem… tylko wtedy, gdy…” (teza z warunkiem)
- Hipoteza: „Przypuszczam, że…”
- Hipoteza: „Wydaje się, że…, choć nie zawsze. Sprawdzę to na przykładzie…”
Teza z warunkiem („tylko wtedy, gdy”) jest często najlepsza, bo nie jest ani naiwnie „tak”, ani naiwnie „nie”. Daje też gotowe miejsce na kontrargument.
Sprawdź swoją tezę trzema pytaniami. Czy odpowiada wprost na pytanie z tematu? Czy ktoś mógłby się z nią nie zgodzić? Czy mieści się w jednym, najwyżej dwóch zdaniach? Jeśli na któreś odpowiadasz „nie”, popraw ją, zanim zaczniesz rozwinięcie.
Słaby i mocny wstęp obok siebie
Temat odwagi jest bardzo ważny i pojawia się w wielu utworach literackich. Każdy człowiek czasami się boi. W mojej pracy postaram się odpowiedzieć na pytanie, czy odwaga oznacza brak strachu, odwołując się do różnych przykładów.
Kto nie odczuwa strachu, nie musi być odważny, bo nie ma czego pokonywać. Odwagę łatwo pomylić z brawurą: brawura nie widzi ryzyka, odwaga je widzi i mimo to działa. Dlatego uważam, że odwaga nie polega na braku strachu, tylko na tym, co robimy, kiedy się boimy.
Słaby wstęp tylko zapowiada, że kiedyś padnie odpowiedź. Mocny ją daje i od razu wyjaśnia, na czym będzie polegał wywód.
Błędy, które psują wstęp
- Uniwersalne otwarcie. „Od zarania dziejów”, „w dzisiejszych czasach”, „temat ten jest bardzo ważny”. Pasuje do każdej pracy, więc nic nie mówi o Twojej.
- Brak stanowiska. „Postaram się rozważyć różne strony problemu” to zapowiedź, że stanowiska nie będzie.
- Streszczenie lektury. Wstęp ma wprowadzić problem, a nie opowiedzieć fabułę.
- Za długi wstęp. Jeśli ma więcej niż jeden akapit, prawdopodobnie zaczął już argumentować.
- Teza obok tematu. Temat pyta, czy da się uciec przed odpowiedzialnością, a teza mówi, że odpowiedzialność jest ważna. To nie jest odpowiedź na pytanie.
- Definicja ze słownika na start. „Według słownika odwaga to…” to wygodny, ale bardzo zużyty początek. Lepiej własnymi słowami pokazać, czym pojęcie różni się od podobnego.
Kiedy pisać wstęp
Wielu uczniów zaczyna pisać od wstępu i utyka na pierwszym zdaniu. Lepiej najpierw ułożyć plan z tezą i argumentami, a wstęp napisać, gdy już wiesz, dokąd tekst prowadzi. Część osób pisze go nawet na końcu w brudnopisie. Wtedy łatwiej dobrać otwarcie, które pasuje do najmocniejszego argumentu.
Pełny przewodnik po całej pracy, od tezy po zakończenie, znajdziesz w poradniku jak napisać rozprawkę, a zasady wspólne dla wszystkich form szkolnych w tekście jak napisać wypracowanie.
Gdy wstęp jest gotowy, przeczytaj go na głos. Jeśli gdzieś się zatrzymujesz, zdanie jest za długie. Literówki i brakujące przecinki wyłapie darmowy korektor tekstu, który pokazuje każdą poprawkę osobno, więc to Ty decydujesz, co zmienić.