Jak napisać streszczenie: zasady, kroki i przykład

Streszczenie wydaje się proste: przeczytać i opowiedzieć krócej. A jednak to jedno z tych zadań, za które uczniowie najczęściej tracą punkty. Tekst wychodzi za długi, pełen szczegółów albo zamienia się w ocenę tego, co się przeczytało.

Poniżej znajdziesz zasady, które obowiązują w każdym streszczeniu, pięć kroków pracy i przykład: krótki tekst źródłowy, który napisaliśmy specjalnie do tego poradnika, oraz jego streszczenie.

Czym jest streszczenie

Streszczenie to krótkie przedstawienie najważniejszych treści innego tekstu, w tej samej kolejności i własnymi słowami. W tekście literackim chodzi o główne zdarzenia. W tekście popularnonaukowym albo publicystycznym chodzi o główną myśl autora i argumenty, którymi ją wspiera.

Dobre streszczenie pozwala komuś, kto nie zna oryginału, zrozumieć, o czym on jest. Nie zastępuje go jednak w całości. Zostaje szkielet, a odpadają szczegóły, opisy i dialogi.

Streszczenie a opis, recenzja i notatka

Te formy często się mylą, bo każda dotyczy jakiegoś tekstu albo przedmiotu. Różnią się celem.

• Streszczenie mówi, co się wydarzyło albo co twierdzi autor. Bez Twojej oceny.
• Opis pokazuje, jak coś wygląda: miejsce, osobę, przedmiot. Nie opowiada zdarzeń.
• Recenzja ocenia. Krótko informuje o treści, ale najważniejsza jest w niej opinia autora recenzji i jej uzasadnienie.
• Notatka zbiera informacje dla Ciebie, do nauki. Może mieć formę punktów, tabeli albo mapy myśli i wybierać tylko to, co Ci potrzebne. Streszczenie jest ciągłym tekstem i obejmuje całość.

Jeśli w streszczeniu pojawia się zdanie „ta historia bardzo mi się podobała”, to już fragment recenzji. Jeśli pół akapitu zajmuje wygląd domu bohatera, to fragment opisu.

Zasady: czas teraźniejszy i 3. osoba

W szkolnym streszczeniu obowiązuje kilka stałych reguł. Warto je znać, zanim zaczniesz pisać, bo poprawianie całego tekstu pod ich kątem na końcu zajmuje dużo czasu.

• Czas teraźniejszy. Piszesz „bohater wyjeżdża”, a nie „bohater wyjechał”, nawet jeśli oryginał jest w czasie przeszłym. Wydarzenia wcześniejsze od głównej akcji możesz podać w czasie przeszłym.
• Trzecia osoba. Nawet jeśli oryginał ma narratora mówiącego „ja”, w streszczeniu piszesz „narrator”, „chłopiec”, „bohaterka”.
• Bez dialogów i cytatów. Zamiast przytaczać rozmowę, piszesz, co z niej wynika: „mama zabrania mu wyjścia”.
• Bez własnych opinii. Żadnego „moim zdaniem” ani „niestety”.
• Kolejność jak w oryginale. Nie przestawiasz zdarzeń, chyba że polecenie wyraźnie tego wymaga.
• Własne słowa. Nie przepisujesz zdań z tekstu źródłowego. Streszczenie ma pokazać, że rozumiesz tekst, a nie że umiesz go skopiować.

Jak napisać streszczenie w pięciu krokach

1. Przeczytaj całość bez notowania. Najpierw chcesz zrozumieć, o czym jest tekst. Zaznaczanie od pierwszego zdania kończy się podkreśleniem wszystkiego.
2. Nazwij główną myśl jednym zdaniem. O czym jest ten tekst? Jeśli nie umiesz tego powiedzieć, przeczytaj go jeszcze raz. To zdanie pomoże Ci zdecydować, co zostawić.
3. Wypisz najważniejsze punkty. Przy tekście literackim to kolejne zdarzenia, przy popularnonaukowym kolejne twierdzenia. Zwykle wychodzi od pięciu do dziesięciu punktów. Pomaga w tym plan wydarzeń.
4. Sprawdź każdy punkt pytaniem „czy bez tego historia będzie zrozumiała?” Jeśli tak, wykreśl go. Zostają tylko zdarzenia, bez których dalszy ciąg nie miałby sensu.
5. Napisz tekst ciągły. Zamień punkty w zdania połączone słowami, które pokazują związki: „dlatego”, „mimo to”, „w efekcie”, „tymczasem”. Na koniec sprawdź czas i osobę.

Jak długie ma być streszczenie

Nie ma jednej liczby, która pasuje do każdego tekstu. Jeśli polecenie podaje limit słów albo zdań, to on obowiązuje i trzeba się go trzymać w obie strony. Za krótkie streszczenie zgubi ważne zdarzenia, za długie zamieni się w opowiadanie od nowa.

Gdy limitu nie ma, przyjmij prostą zasadę: streszczenie powinno być wyraźnie krótsze od oryginału. Krótki tekst na jedną stronę streszczasz zwykle w jednym akapicie. Opowiadanie na kilka stron mieści się w kilku akapitach. Tekst źródłowy poniżej ma około 160 słów, a jego streszczenie około 60, czyli niewiele ponad jedną trzecią.

Przykład: tekst źródłowy i streszczenie

Najpierw tekst źródłowy. Zwróć uwagę, że jest napisany w czasie przeszłym i zawiera dialog.

Tekst źródłowy

Kiedy pani Nowak zaproponowała, żeby klasa 7b założyła ogródek na płaskim dachu sali gimnastycznej, większość uczniów uznała to za żart. Dyrektor zgodził się pod jednym warunkiem: uczniowie sami zadbają o rośliny, także w wakacje. Najgłośniej protestował pan Henryk, woźny. Twierdził, że dach to nie miejsce na pomidory i że skończy się na przeciekającym suficie.

Przez całą wiosnę uczniowie nosili na górę skrzynki, worki z ziemią i konewki. Posadzili pomidory, rzodkiewki i zioła. Ułożyli grafik podlewania, w którym każdy miał swój dzień. W czerwcu na krzakach pojawiły się pierwsze zielone owoce.

W połowie lipca nad miastem przeszła gwałtowna burza. Wiatr przewrócił połowę skrzynek, a grad połamał łodygi. Kiedy następnego ranka dyżurni weszli na dach, zastali tam pana Henryka. Woźny przyszedł o świcie, ustawił skrzynki z powrotem i przywiązał pomidory do kijków, które przyniósł z domu.

– Szkoda by było, gdyby wszystko poszło na marne – mruknął, kiedy zobaczył zdziwione miny uczniów.

We wrześniu klasa zebrała prawie dziesięć kilogramów pomidorów. Pierwszą skrzynkę uczniowie zanieśli do kanciapy woźnego.

Streszczenie

Nauczycielka proponuje klasie 7b założenie ogródka na dachu sali gimnastycznej. Dyrektor wyraża zgodę, ale wymaga opieki nad roślinami także w wakacje. Woźny, pan Henryk, jest przeciwny. Uczniowie przez wiosnę urządzają ogródek i dzielą się podlewaniem. W lipcu burza niszczy część upraw. Następnego dnia okazuje się, że woźny sam uratował rośliny. We wrześniu klasa zbiera plony, a pierwszą skrzynkę pomidorów daje panu Henrykowi.

Co zniknęło? Lista warzyw, konewki, grafik z dniami, kijki z domu i cała wypowiedź woźnego. Co zostało? Każde zdarzenie, bez którego zakończenie nie miałoby sensu. Bez sprzeciwu woźnego jego pomoc po burzy nie byłaby zaskoczeniem, a prezent od klasy nie miałby znaczenia. Czas jest teraźniejszy, z jednym wyjątkiem: „uratował” opisuje coś, co stało się wcześniej niż odkrycie uczniów.

Słabe i dobre streszczenie obok siebie

Najczęstsze błędy i lista kontrolna

• Za dużo szczegółów. Kolor kurtki, nazwa ulicy, dokładna godzina. Zostaw je tylko wtedy, gdy mają znaczenie dla fabuły.
• Przepisane zdania. Streszczenie złożone z wyciętych fragmentów oryginału nie jest streszczeniem.
• „A potem… a potem…”. Zdarzenia połączone tylko kolejnością, bez przyczyn i skutków.
• Mieszanie czasów. Połowa w teraźniejszym, połowa w przeszłym.
• Opinia albo interpretacja. „Autor chciał nam pokazać, że…” to już analiza, a nie streszczenie.
• Brak zakończenia. Streszczenie urywa się w połowie, bo za dużo miejsca zajął początek.

Przed oddaniem sprawdź:

• Czy osoba, która nie zna tekstu, zrozumie, o czym on jest?
• Czy główne zdarzenia są w czasie teraźniejszym, a całość w 3. osobie?
• Czy nie ma dialogów, cytatów ani Twoich ocen?
• Czy kolejność zdarzeń zgadza się z oryginałem?
• Czy mieścisz się w limicie z polecenia?

Streszczenie musisz napisać sam, własnymi słowami. Nie wklejaj tekstu źródłowego do narzędzi, które przerabiają go zdanie po zdaniu, bo wtedy nie ćwiczysz rozumienia, a o to w tym zadaniu chodzi. Gdy Twoja wersja jest gotowa i któreś z Twoich zdań brzmi niezgrabnie, możesz zobaczyć inne sformułowania w parafrazie, a potem wybrać to, które najlepiej oddaje Twoją myśl. Na koniec sprawdź literówki i interpunkcję w darmowym korektorze tekstu, który pokazuje każdą poprawkę osobno.

Więcej o pracy nad szkolnymi formami pisemnymi znajdziesz w poradniku jak napisać wypracowanie.