Charakterystyka postaci wydaje się łatwa, bo wystarczy napisać, jaki ktoś jest. Kłopot w tym, że lista przymiotników to jeszcze nie charakterystyka. Nauczyciel chce zobaczyć, skąd wiesz, że bohater jest odważny, uparty czy zazdrosny. Każda cecha potrzebuje dowodu.
Poniżej znajdziesz plan, który pasuje do większości tematów, słownictwo do opisu cech, pełny przykład na wymyślonej postaci i krótkie omówienie charakterystyki porównawczej. Na końcu jest lista kontrolna, którą możesz przejść przed oddaniem pracy.
Czym jest charakterystyka postaci
Charakterystyka to forma wypowiedzi, w której przedstawiasz postać: jej wygląd, cechy charakteru, zachowanie i swoją ocenę. Opis mówi, jak ktoś wygląda. Charakterystyka idzie dalej i tłumaczy, jaki ten ktoś jest i po czym to widać.
Najczęściej spotkasz w szkole cztery odmiany:
- charakterystykę postaci literackiej, czyli bohatera książki, filmu albo opowiadania,
- charakterystykę postaci rzeczywistej, na przykład kogoś z rodziny, sąsiada albo trenera,
- autocharakterystykę, w której piszesz o sobie,
- charakterystykę porównawczą, w której zestawiasz dwie postacie.
Schemat jest w każdej z nich podobny. Zmienia się tylko źródło przykładów: w postaci literackiej bierzesz je z tekstu, w rzeczywistej z tego, co sam widziałeś.
Cechy podane wprost i pokazane w działaniu
Zanim zaczniesz pisać, zbierz materiał. O postaci dowiadujemy się na dwa sposoby.
- Wprost. Narrator albo inna postać mówi, jaki ktoś jest: „Marta była najbardziej punktualną osobą w klasie”. To charakterystyka bezpośrednia.
- Pośrednio. Nikt nie nazywa cechy, ale wynika ona z tego, co postać robi i mówi. Jeśli Marta czeka pod szkołą dwadzieścia minut przed otwarciem drzwi, sam wnioskujesz, że jest punktualna. To charakterystyka pośrednia.
W wypracowaniu najcenniejsze są dowody pośrednie. Pokazują, że rozumiesz postać, a nie tylko powtarzasz cudze zdanie. Przy czytaniu zaznaczaj sceny, w których bohater podejmuje decyzję, kłóci się, pomaga komuś albo zawodzi. Z nich zrobisz potem akapity.
Plan charakterystyki krok po kroku
- Wstęp: przedstawienie postaci. Imię, wiek, skąd ją znasz, jaką rolę odgrywa w historii albo w Twoim życiu. Dwa, trzy zdania.
- Wygląd zewnętrzny. Krótko. Wybierz kilka szczegółów, najlepiej takich, które mówią coś o charakterze: zawsze wyprasowana koszula, zniszczone trampki, ołówek za uchem.
- Cechy charakteru. To najważniejsza część. Dwie, trzy, najwyżej cztery cechy, każda w osobnym akapicie i każda z konkretnym zachowaniem, które ją potwierdza.
- Zainteresowania, umiejętności, relacje. Jeśli pomagają zrozumieć postać. Nie każda praca ich potrzebuje.
- Ocena i zakończenie. Twoje zdanie o postaci z uzasadnieniem. Czy ją podziwiasz, rozumiesz, a może jej współczujesz? Czego uczy jej historia?
Akapit o cesze najłatwiej zbudować według stałego wzoru: nazwa cechy, sytuacja, która ją pokazuje, krótki wniosek. Jeśli cecha nie ma żadnej sytuacji, lepiej ją pominąć, niż zostawić bez dowodu.
Słownictwo do opisu cech charakteru
Słowa „miły”, „fajny” i „dobry” niewiele mówią. Spróbuj wybrać określenie dokładniejsze. Pomoże Ci lista podzielona na grupy.
Stosunek do innych ludzi
- pozytywne: życzliwy, uczynny, lojalny, wyrozumiały, taktowny, opiekuńczy, szczery, hojny,
- negatywne: wyniosły, zazdrosny, złośliwy, nieufny, apodyktyczny, obojętny, fałszywy, egoistyczny.
Stosunek do obowiązków
- pozytywne: sumienny, obowiązkowy, wytrwały, zorganizowany, punktualny, pracowity,
- negatywne: lekkomyślny, niesłowny, leniwy, roztargniony, chaotyczny.
Temperament i umysł
- spokojny, opanowany, porywczy, wybuchowy, skryty, otwarty, nieśmiały, pewny siebie,
- bystry, dociekliwy, pomysłowy, rozważny, przenikliwy, naiwny, łatwowierny.
Zwroty, które łączą cechę z dowodem
- „Świadczy o tym sytuacja, gdy…”
- „Najlepiej widać to w scenie, w której…”
- „Dowodem jego wytrwałości jest to, że…”
- „Ta cecha ujawnia się zwłaszcza wtedy, gdy…”
- „Nie jest to jednak cała prawda o niej, ponieważ…”
Uważaj, żeby nie rozbijać jednej cechy na trzy synonimy. „Pracowity, sumienny i obowiązkowy” w jednym zdaniu to wciąż jedna cecha. Lepiej nazwać ją raz i pokazać porządnie.
Przykładowa charakterystyka
Postać jest wymyślona na potrzeby poradnika. Zobacz, jak zbudowany jest każdy akapit, i nie przepisuj zdań, tylko powtórz układ.
Pani Halina prowadzi szkolną bibliotekę od tak dawna, że nikt nie pamięta, kto był tam przed nią. Znam ją od pierwszej klasy, a od roku pomagam jej w czwartki przy wypożyczaniu książek.
Jest niska, nosi okulary na łańcuszku i zawsze ma przy sobie zielony długopis, którym poprawia błędy w ogłoszeniach na tablicy. Mówi cicho, ale w bibliotece i tak słychać każde jej słowo.
Przede wszystkim jest cierpliwa. Kiedy Kuba z szóstej klasy trzeci raz zgubił wypożyczoną książkę, nie zrobiła mu awantury. Usiadła z nim i razem rozpisali, gdzie bywał w ostatnim tygodniu. Książka znalazła się w szatni przy sali gimnastycznej.
Jest też bardzo spostrzegawcza. Wystarczy, że ktoś dwa razy zapyta o książki o kosmosie, a przy następnej wizycie czeka na niego odłożony album z galaktykami. Pamięta, co kto czyta, choć nigdy tego nie zapisuje.
Nie jest jednak osobą, z którą łatwo się dyskutuje. Gdy uczniowie poprosili, żeby w bibliotece można było rozmawiać na przerwach, przez miesiąc odmawiała. Zgodziła się dopiero wtedy, gdy przygotowali regulamin, który sama mogła poprawić.
Podziwiam panią Halinę za to, że traktuje każdego czytelnika poważnie, nawet pierwszoklasistę. Jej upór bywa męczący, ale wynika z troski o miejsce, które zbudowała. Dzięki niej biblioteka jest najspokojniejszym miejscem w szkole.
Zwróć uwagę na proporcje. Wygląd zajmuje jeden krótki akapit, cechy trzy, a ocena wynika z tego, co czytelnik już zobaczył. Ostatnia cecha jest mniej korzystna i to dobrze. Postać, która ma same zalety, brzmi jak laurka, a nie jak charakterystyka.
Wyliczanka i charakterystyka obok siebie
Tomek jest odważny, pomocny i bardzo miły. Ma dużo przyjaciół i wszyscy go lubią. Jest też dobrym uczniem i lubi sport.
Tomek jest odważny, choć sam by tak o sobie nie powiedział. Kiedy na wycieczce młodszy chłopak utknął na skałce nad strumieniem, Tomek pierwszy zszedł po mokrych kamieniach i podał mu rękę. Potem przez całą drogę żartował, żeby tamten przestał się trząść.
Pierwsza wersja wymienia kilka cech i nie udowadnia żadnej. Druga pokazuje jedną, ale czytelnik naprawdę w nią wierzy.
Charakterystyka porównawcza w skrócie
W charakterystyce porównawczej zestawiasz dwie postacie i pokazujesz, czym się różnią i co je łączy. Można ją ułożyć na dwa sposoby.
- Układ równoległy. Bierzesz cechę po cesze i przy każdej omawiasz obie postacie. Na przykład: stosunek do obowiązków u pierwszej i u drugiej, potem stosunek do przyjaciół u obu.
- Układ kolejny. Najpierw charakteryzujesz jedną postać, potem drugą, a na końcu zbierasz podobieństwa i różnice.
Układ równoległy jest trudniejszy, ale zwykle daje lepszą pracę, bo porównanie dzieje się w każdym akapicie. W układzie kolejnym łatwo napisać dwie osobne charakterystyki i zapomnieć o porównaniu.
Przydają się zwroty porównawcze:
- „Obie postacie łączy…”, „Podobnie jak…”, „Tak samo jak…”,
- „W przeciwieństwie do…”, „Zupełnie inaczej zachowuje się…”, „Natomiast…”.
Na przykład: „Obie siostry są ambitne, ale w przeciwieństwie do Zosi, która chce wygrać za wszelką cenę, Ewa rezygnuje z konkursu, gdy widzi, że przyjaciółka potrzebuje jej pomocy”. W jednym zdaniu masz podobieństwo, różnicę i dowód.
Najczęstsze błędy i lista kontrolna
- Streszczanie zamiast charakteryzowania. Opowiadasz całą fabułę, a cechy giną. Z każdej sceny bierz tylko to, co dowodzi cechy.
- Za długi opis wyglądu. Kolor oczu i wzrost rzadko coś mówią o postaci. Wybierz szczegóły, które coś znaczą.
- Ocena bez uzasadnienia. „Uważam, że to dobry człowiek” nic nie daje bez „ponieważ”.
- Powtórzenia. W trzech zdaniach z rzędu „bohater”, „bohater”, „bohater”. Zamieniaj imię, zaimek i określenia typu „chłopak”, „najmłodszy z rodzeństwa”.
- Mieszanie czasów. Postać literacką zwykle charakteryzuje się w czasie teraźniejszym: „jest”, „pomaga”. Jeśli wybierzesz przeszły, trzymaj się go do końca.
Przed oddaniem sprawdź:
- Czy we wstępie wiadomo, kogo charakteryzujesz?
- Czy każda cecha ma przynajmniej jedną konkretną sytuację?
- Czy każda cecha ma osobny akapit?
- Czy ocena wynika z tego, co pokazałeś wcześniej?
- Czy nie ma powtórzeń, literówek i brakujących przecinków?
Do ostatniego punktu przyda się korektor tekstu. Wklejasz swój tekst, a narzędzie pokazuje każdą poprawkę osobno, więc sam decydujesz, co zmienić. Jeśli jakieś zdanie powtarza słowa z poprzedniego, możesz sprawdzić inne sformułowania w parafrazie, ale pamiętaj, że tekst ma zostać Twój. Narzędzie nie zna postaci tak jak Ty i nie wymyśli dowodów, które naprawdę są w Twojej pracy.
Jeśli chcesz zobaczyć, jak charakterystyka ma się do innych form szkolnych, zajrzyj do poradnika jak napisać wypracowanie. Gdy temat wymaga oceny postaci i argumentów, przyda się też przewodnik jak napisać rozprawkę.